Spółdzielnia energetyczna w miastach – ustawa uchwalona co dalej z klastrami?
Senat przyjął nowelizację ustawy o OZE: Spółdzielnie energetyczne wkraczają do miast!
16 października 2025 r. Senat jednogłośnie przyjął nowelizację, która — obok kluczowych regulacji dla morskiej energetyki wiatrowej — otwiera formalną możliwość tworzenia spółdzielni energetycznych także w gminach miejskich. Po podpisie Prezydenta i publikacji w Dzienniku Ustaw samorządy zyskają bezprecedensowe narzędzia do planowania i bezopłatowego rozliczania lokalnej energii. Przewagi startowej nie da się później nadrobić — wygrają ci, którzy zinwentaryzują dane i przygotują projekty już teraz!
Dotychczasowe przepisy ustawy o OZE wykluczały samorządy miejskie z tworzenia spółdzielni energetycznych — instrument ten zarezerwowany był wyłącznie dla gmin wiejskich i miejsko-wiejskich. Nowelizacja uchwalona jednogłośnie przez Senat 16 października 2025 r. znosi tę sztuczną barierę. W miastach skupia się największe zapotrzebowanie na energię, ale też miliony metrów kwadratowych dachów instytucji publicznych, spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych.
Warto jednak jasno oddzielić to, co już wiemy na pewno, od kwestii wymagających dopracowania. Zgodnie z ustawą:
- Spółdzielnie działające na obszarach gmin miejskich będą wpisywane do wykazu prowadzonego przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE).
- Spółdzielnie z obszaru gmin wiejskich oraz miejsko-wiejskich — tak jak dotychczas — trafiają do wykazu prowadzonego przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR).
Czy jedna spółdzielnia może łączyć gminy miejskie i wiejskie?
Właśnie w tym punkcie pojawia się najbardziej „życiowa” i fundamentalna wątpliwość praktyczna: czy w ramach jednej spółdzielni będzie można łączyć gminy miejskie i wiejskie? Dwa odrębne rejestry — Prezes URE dla miast oraz KOWR dla wsi — porządkują kompetencje instytucji państwowych, lecz mogą rodzić formalne komplikacje przy podmiotach transgranicznych.
💡 Rekomendacja Fundacji PIRE dla samorządów:
Wstępne materiały legislacyjne nie przesądzają jeszcze ze 100% pewnością, czy struktury hybrydowe będą rejestrowane bezpośrednio w jednym wykazie, czy konieczny będzie odrębny układ organizacyjny. Rozsądny plan to przygotowanie analiz dwuwariantowych dla obu stron — miasta oraz sąsiadującej gminy wiejskiej. Gdy tylko opublikowane zostaną wzory wniosków i rozporządzenia wykonawcze, samorządy będą mogły złożyć dokumenty w wariancie przynoszącym największą korzyść finansową, bez straty miesięcy na późniejsze zbieranie danych.
Współpraca samorządów: Naturalna symbioza miasta i strefy podmiejskiej
Energia to potężny koszt zarówno w budżecie gminy wiejskiej, jak i wielkiego miasta. Gdy każdy samorząd działa w izolacji, ogromna część potencjału transformacji ulega rozproszeniu:
Potencjał Miasta
- Wysoki, stały profil zużycia energii w godzinach szczytu.
- Szkoły, przedszkola, szpitale, urzędy, tramwaje, wodociągi.
- Ogromne powierzchnie dachów budynków komunalnych i wielorodzinnych.
- Ograniczona przestrzeń naziemna pod wielkoskalowe OZE.
Potencjał Gminy Podmiejskiej
- Dostępne grunty pod naziemne farmy fotowoltaiczne i biogazownie.
- Wolne moce przyłączeniowe w GPZ-ach poza gęstym centrum.
- Mniejszy lokalny popyt dzienny w stosunku do mocy wytwórczych.
- Możliwość lokalizacji wielkoskalowych magazynów energii.
Przykład aglomeracji miejskich (np. obszaru metropolitalnego Warszawy, Śląska czy Trójmiasta) dowodzi, że kilkadziesiąt sąsiadujących gmin współdzieli rynek pracy, drogi i sieci. Gdy produkcja z OZE na terenach podmiejskich spotyka się w czasie z popytem w centrum miasta, zyski z autokonsumpcji i stabilność sieci rosną po obu stronach granicy administracyjnej. Niższe rachunki mieszkańców i przewidywalne koszty spółek komunalnych stają się bezpośrednim efektem współdziałania.
Odpowiedzmy sobie na pytanie: Co dalej z klastrami energii?
Wiele samorządów zadało w ostatnich miesiącach pytanie: czy wysiłek włożony w tworzenie klastrów energii nie poszedł na marne? Odpowiedź brzmi: absolutnie nie — wręcz przeciwnie! W klastrach energii wykonano już najbardziej czasochłonną pracę:
- Sporządzono szczegółowe wykazy uczestników i podmiotów publicznych.
- Zgromadzono profile zużycia energii godzina po godzinie.
- Zinwentaryzowano istniejące i projektowane moce źródeł OZE.
- Zidentyfikowano lokalizacje punktów poboru PPE i warunki przyłączeniowe OSD.
To dokładnie komplet danych, którego spółdzielnia energetyczna potrzebuje do rejestracji i uruchomienia! Fundacja PIRE może te dane błyskawicznie przeliczyć pod algorytmy spółdzielni i ocenić: czy dany klaster optymalnie przekształcić w jedną spółdzielnię, czy w kilka mniejszych struktur sektorowych. Praca wykonana w klastrach drastycznie skraca czas do uruchomienia realnych rozliczeń.
Wymogi i korzyści: 70% autokonsumpcji od 2026 r.
Nowe regulacje wprowadzają istotny warunek: od 2026 r. minimalny poziom autokonsumpcji energii w spółdzielniach ma wynosić 70%. Spółdzielnie zarejestrowane wcześniej skorzystają z łagodniejszych progów przejściowych. Zasada ta zabezpiecza sieć elektroenergetyczną przed niekontrolowanymi przepływami, ale wymusza najwyższą precyzję inżynierską:
- Precyzyjne zwymiarowanie mocy szczytowych paneli PV względem realnych odbiorów.
- Wdrożenie magazynów energii elektrycznej i magazynów ciepła stabilizujących popyt poza godzinami generacji.
- Odpowiedni dobór członków spółdzielni (np. połączenie szkół i biur pracujących za dnia ze spółdzielniami mieszkaniowymi o popycie wieczornym).
- Rozliczenia prowadzone w trybie godzina po godzinie oparte na profilach 15-minutowych z liczników zdalnego odczytu (LZO).
Jak w praktyce może wyglądać spółdzielnia energetyczna w mieście?
W gęstej zabudowie miejskiej rzadko występują warunki formalne i przestrzenne dla rolniczych biogazowni, małych elektrowni wodnych czy farm wiatrowych. Dlatego to fotowoltaika dachowa połączona z magazynami energii stanowi najszybszą, bezemisyjną i najtańszą drogę do sukcesu:
Budynki Komunalne & Oświata
Szkoły, pływalnie, hale sportowe i urzędy produkują energię na własnych dachach, a nadwyżki zasilają oświetlenie uliczne i przepompownie.
Wspólnoty & Spółdzielnie
Mieszkańcy bloków bez indywidualnych instalacji PV korzystają z energii wytworzonej na dachu osiedla, rozliczając się po preferencyjnej stawce.
Lokalny Biznes i MŚP
Zakłady usługowe, piekarnie i małe przetwórnie stabilizują koszty prądu na stałym, przewidywalnym poziomie dzięki uczestnictwu w spółdzielni.
Programy wsparcia i finansowanie: Granty OZE do 50% kosztów
Bardzo istotnym impulsem są dostępne programy pomocowe. W ramach Grantu OZE (obsługiwanego przez BGK) wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe mogą uzyskać bezzwrotne dofinansowanie pokrywające aż do 50% kosztów netto inwestycji w fotowoltaikę i magazyny. Połączone ze środkami KPO oraz Funduszu Modernizacyjnego, pozwala to sfinansować nowoczesną infrastrukturę przy minimalnym wkładzie własnym i skrócić czas zwrotu do 3–4 lat.
Fundacja PIRE – Sprawdzony partner w tworzeniu i obsłudze spółdzielni
W procesie projektowania i wdrażania spółdzielni kluczową rolę pełni Fundacja Polski Instytut Rozwiązań Energooszczędnych (Fundacja PIRE). Fundacja została powołana, aby przyspieszać transformację energetyczną w Polsce, wdrażać nowoczesne rozwiązania oparte na OZE i wspierać społeczności w odchodzeniu od drogich, emisyjnych paliw.
Pracujemy z miastami i gminami według sprawdzonej, przejrzystej metodyki 5 etapów:
Wójtowie, Burmistrzowie, Prezydenci i Zarządy Spółdzielni!
Jeżeli zależy Ci na mierzalnych efektach w budżecie i na tym, aby energia zaczęła realnie pracować na rzecz Twojej społeczności — skontaktuj się z nami. Pomożemy przekształcić projekt klastra lub zinwentaryzować zasoby Twojego miasta.
Maciej Wiśniewski
Prawnik, absolwent Studiów Podyplomowych na SGH w Warszawie o specjalności Menedżer Zielonej Energetyki – specjalność energetyka rozproszona. Fundator Fundacji PIRE, pełnomocnik Spółdzielni Energetycznej Zielona Energia Regionu. Ekspert w zakresie prawa OZE, bilansowania rozproszonych źródeł energii oraz tworzenia struktur spółdzielczych dla samorządów.